ರಾಯಚೂರು, ಬಳ್ಳಾರಿ, ಕೊಪ್ಪಳ, ಧಾರವಾಡ ಮತ್ತು ಹಾವೇರಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಲವು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ರೈತರ ಪ್ರಮುಖ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಯಾದ ಮತ್ತು ‘ಬಿಳಿ ಚಿನ್ನ’ (White Gold) ಎಂದೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹತ್ತಿ (Cotton) ಇದೀಗ ಕಟಾವಿನ ಅಥವಾ ಬಿಡಿಸುವ (Cotton picking) ಹಂತಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳ (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 21, 2026) ಹವಾಮಾನ ವೈಪರೀತ್ಯ, ಅಕಾಲಿಕ ಮಳೆ ಮತ್ತು ಭಾರಿ ತೇವಾಂಶ ಭರಿತ ವಾತಾವರಣವು ರೈತರಿಗೆ ಹೊಸ ಆತಂಕವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಿದೆ. ಮಳೆಗೆ ನೆನೆದು ಹತ್ತಿಯ ಬಣ್ಣ ಕಳೆಗುಂದುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಇದೇ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ‘ಗುಲಾಬಿ ಕಾಯಿ ಕೊರಕ’ (Pink Bollworm – Pectinophora gossypiella) ಕೀಟವು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಕಳವಳಕಾರಿ ವರದಿಯನ್ನು ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆ ಇಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ. ಹತ್ತಿ ಬಿಡಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರೈತರು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಕಡ್ಡಾಯ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಗಳು, ಗುಣಮಟ್ಟ ಕಾಪಾಡುವ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಕೀಟ ಹತೋಟಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಗ್ರ ಕೃಷಿ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ಗುಲಾಬಿ ಕಾಯಿಕೊರಕದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು
ಹತ್ತಿಯು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ವಹಿವಾಟು ನಡೆಸುವ ಬೆಳೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಗುಣಮಟ್ಟವೇ (Quality) ಬೆಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ನೂಲಿನ ಉದ್ದ (Staple length), ಹತ್ತಿಯ ಬಿಳುಪು ಮತ್ತು ತೇವಾಂಶದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಜಿನ್ನಿಂಗ್ (Ginning) ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಬೆಲೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮಳೆಯಿಂದಾಗಿ ಅರಳಿದ ಹತ್ತಿ ಕಾಯಿಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆನೆದು, ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಕಸದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಕಪ್ಪಾಗುತ್ತಿವೆ. ಮಳೆಗೆ ಸಿಲುಕಿದ ಹತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಲೀಂಧ್ರ (Fungus) ಬೆಳೆದು, ಹಳದಿ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರೆ ವರ್ತಕರು ಕ್ವಿಂಟಾಲ್ಗೆ ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರೈತರು ಹವಾಮಾನ ಇಲಾಖೆಯ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಮಳೆ ಇಲ್ಲದ ಮತ್ತು ಬಿಸಿಲಿರುವ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹತ್ತಿ ಬಿಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಇಬ್ಬನಿ ಇರುವಾಗ ಹತ್ತಿ ಬಿಡಿಸಬಾರದು, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 10 ಗಂಟೆಯ ನಂತರ ಬಿಸಿಲು ಏರಿದ ಮೇಲೆ ಬಿಡಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತ.
ಹತ್ತಿ ಬಿಡಿಸುವಾಗ ನಮ್ಮ ರೈತರು ಮಾಡುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ತಪ್ಪು ಎಂದರೆ ಕಾಯಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಒಣಗಿದ ಎಲೆಗಳು, ತೊಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ಮಣ್ಣನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು. ಕಟಾವು ಮಾಡುವ ಕೂಲಿಯಾಳುಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಶುದ್ಧವಾದ ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಡಿಸಲು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಸೂಚನೆ ನೀಡಬೇಕು. ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಚೀಲಗಳು ಅಥವಾ ರಸಗೊಬ್ಬರದ ಚೀಲಗಳನ್ನು (Synthetic bags) ಬಳಸಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ನಾರುಗಳು ಹತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತರೆ ಜಿನ್ನಿಂಗ್ ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ನೂಲು ತುಂಡಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ. ಬದಲಾಗಿ ಹತ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಿದ ಬಟ್ಟೆಯ ಜೋಳಿಗೆಗಳನ್ನು (Cotton cloth bags) ಬಳಸಿ ಹತ್ತಿ ಬಿಡಿಸುವುದು ಜಾಗತಿಕ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮಾನದಂಡವಾಗಿದೆ. ಬಿಡಿಸಿದ ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಮೇಲೆ ಸುರಿಯದೆ, ಟಾರ್ಪಾಲಿನ್ (Tarpaulin) ಅಥವಾ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಕಣದಲ್ಲಿ ಹರಡಿ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಸಬೇಕು. ತೇವಾಂಶ ಶೇ. 8 ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾದ ನಂತರವಷ್ಟೇ ಅದನ್ನು ಗೋದಾಮಿನಲ್ಲಿ ಶೇಖರಿಸಿಡಬೇಕು.
ಪ್ರಸ್ತುತ ರೈತರ ನಿದ್ದೆಗೆಡಿಸಿರುವ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಶತ್ರು ಎಂದರೆ ‘ಗುಲಾಬಿ ಕಾಯಿ ಕೊರಕ’ ಹುಳು. ಬಿಟಿ ಹತ್ತಿ (Bt Cotton) ಬಂದ ಆರಂಭದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೀಟದ ಹಾವಳಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈಗ ಗುಲಾಬಿ ಕಾಯಿ ಕೊರಕವು ಬಿಟಿ ಹತ್ತಿಗೂ ರೋಗ ನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು (Resistance) ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಹತ್ತಿ ಬೆಳೆಗಾರರಿಗೆ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿದೆ. ಈ ಹುಳು ಹತ್ತಿಯ ಹೂವು ಮತ್ತು ಕಾಯಿಗಳ ಒಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಬೀಜವನ್ನು ಮತ್ತು ಎಳೆಗಳನ್ನು ತಿಂದು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹುಳು ತಿಂದ ಕಾಯಿಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರಳುವುದಿಲ್ಲ (ಗುರುಡು ಕಾಯಿಗಳು), ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಕಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯು ಕಂದು ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಕಳಪೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ರೈತರು ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಅರಳದ ಅಥವಾ ಅರ್ಧ ಅರಳಿದ ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ನೋಡಿದರೆ ಒಳಗೆ ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದ ಹುಳುಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇಂದಿನ (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 21) ಕೃಷಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬಳ್ಳಾರಿ ಮತ್ತು ರಾಯಚೂರು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಾಧೆ ಆರ್ಥಿಕ ಮಿತಿಯನ್ನು (Economic Threshold Level – ETL) ಮೀರಿದೆ.
ಗುಲಾಬಿ ಕಾಯಿ ಕೊರಕವನ್ನು ಕೇವಲ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಏಕೆಂದರೆ ಹುಳು ಕಾಯಿಯೊಳಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ನಾವು ಎಷ್ಟೇ ದುಬಾರಿ ಕೀಟನಾಶಕ ಸಿಂಪಡಿಸಿದರೂ ಅದು ಹುಳುವಿಗೆ ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮೋಹಕ ಬಲೆ’ಗಳ (Pheromone Traps) ಬಳಕೆಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ಅಂತಿಮ ಅಸ್ತ್ರ. ಒಂದು ಎಕರೆಗೆ ಕನಿಷ್ಠ 8 ರಿಂದ 10 ‘ಗಾಸಿಪ್ಲೂರ್’ (Gossyplure) ಎಂಬ ಆಕರ್ಷಕ ದ್ರವ್ಯವಿರುವ ಮೋಹಕ ಬಲೆಗಳನ್ನು ಗಿಡದ ಎತ್ತರಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಅಡಿ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಬೇಕು. ಈ ಬಲೆಗಳು ಗಂಡು ಪತಂಗಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ, ಕೀಟಗಳ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆಯು ರೈತ ಸಂಪರ್ಕ ಕೇಂದ್ರಗಳ (RSK) ಮೂಲಕ ಈ ಮೋಹಕ ಬಲೆಗಳನ್ನು 50% ಸಬ್ಸಿಡಿಯಲ್ಲಿ ವಿತರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕೀಟದ ಬಾಧೆ ತೀವ್ರವಾಗಿದ್ದರೆ, ‘ಥಯೋಡಿಕಾರ್ಬ್’ (Thiodicarb 75 WP) 2 ಗ್ರಾಂ ಅಥವಾ ‘ಸ್ಪಿಂಟೋರಾಮ್’ (Spinetoram 11.7 SC) 0.5 ಮಿ.ಲೀ. ಅನ್ನು ಪ್ರತಿ ಲೀಟರ್ ನೀರಿಗೆ ಬೆರೆಸಿ, ಕಾಯಿಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆನೆಯುವಂತೆ ಸಿಂಪಡಿಸಬೇಕು.
ಗುಲಾಬಿ ಕಾಯಿಕೊರಕ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಬೆಳೆ ರಕ್ಷಣೆ
ಹತ್ತಿ ಬೆಳೆಗಾರರು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ ರಸಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ. ಕಾಯಿ ಕಟ್ಟುವ ಮತ್ತು ಅರಳುವ ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಗಿಡಗಳಿಗೆ ಮೆಗ್ನೀಷಿಯಂ (Magnesium) ಮತ್ತು ಪೊಟ್ಯಾಸಿಯಂ (Potassium) ಕೊರತೆ ಉಂಟಾದರೆ ಎಲೆಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿ ಒಣಗುತ್ತವೆ (ಹತ್ತಿಯ ಕೆಂಪು ರೋಗ / Reddening of Cotton). ಇದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಒಂದು ಲೀಟರ್ ನೀರಿಗೆ 10 ಗ್ರಾಂ ಮಲ್ಟಿ-ಕೆ (Multi-K / 13-0-45) ಮತ್ತು 10 ಗ್ರಾಂ ಮೆಗ್ನೀಷಿಯಂ ಸಲ್ಫೇಟ್ (Magnesium Sulphate) ಬೆರೆಸಿ ಎಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಸಿಂಪಡಿಸಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಕಾಯಿಗಳ ಗಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿಯ ತೂಕ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಕಾಲಿಕ ಮಳೆಯಿಂದಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ತೇವಾಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದರೆ, ಬೇರು ಕೊಳೆ ರೋಗ (Root rot) ಬರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ನೀರು ಹೊಲದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದಂತೆ ಬಸಿಗಾಲುವೆ (Drainage channels) ಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊರಹಾಕಬೇಕು.
ಅಂತಿಮ ಕಟಾವಿನ (Last picking) ನಂತರ ರೈತರು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸವೆಂದರೆ, ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಹತ್ತಿ ಗಿಡದ ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು (Cotton stalks) ಮತ್ತು ಗುರುಡು ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವುದು ಅಥವಾ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್ ರೋಟಾವೇಟರ್ ಬಳಸಿ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಪುಡಿಮಾಡಿ ಸೇರಿಸುವುದು. ಅನೇಕ ರೈತರು ಹತ್ತಿ ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಸೌದೆಗಾಗಿ ಹೊಲದ ಬದುವಿನಲ್ಲಿ ಗುಡ್ಡೆ ಹಾಕಿ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ತಪ್ಪು. ಗುಲಾಬಿ ಕಾಯಿ ಕೊರಕದ ಕೋಶಗಳು (Pupae) ಈ ಒಣಗಿದ ಕಡ್ಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗುರುಡು ಕಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ 6 ರಿಂದ 8 ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಜೀವಂತವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಹೊಸ ಬೆಳೆಗೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತಿ ಗಿಡದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಬಾರದು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 1 ಅಡಿ ಆಳವಾದ ಉಳುಮೆ (Deep Summer Ploughing) ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಕೀಟದ ಕೋಶಗಳು ಸೂರ್ಯನ ಬಿಸಿಲಿಗೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.
ಕೊನೆಯದಾಗಿ, ಹತ್ತಿಯು ರೈತರಿಗೆ அதிக ಲಾಭ ತಂದುಕೊಡುವ ‘ನಗದು ಬೆಳೆ’ (Cash Crop). ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಗೆ ಕ್ವಿಂಟಾಲ್ಗೆ ಉತ್ತಮ ಬೆಲೆ ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ರೈತರು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಚ ಗಮನ ಹರಿಸಿದರೆ ಈ ಲಾಭವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಕೇವಲ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ದಲ್ಲಾಳಿಗಳನ್ನು ದೂರುವ ಬದಲು, ನಮ್ಮ ಬೆಳೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವತ್ತ ರೈತರು ಕಾರ್ಯೋನ್ಮುಖರಾಗಬೇಕು. ಮಳೆಗಾಲದ ಈ ಕಠಿಣ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ, ವಿಂಗಡಿಸಿ (Grading), ತೇವಾಂಶವಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಿಮ್ಮ ಜವಾಬ್ದಾರಿ. ಕೀಟಬಾಧೆ ಮತ್ತು ರೋಗ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಗೊಂದಲಗಳಿದ್ದರೆ ಇಂದೇ ಕಿಸಾನ್ ಕಾಲ್ ಸೆಂಟರ್ 1800-180-1551 ಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿ ಅಥವಾ ನಿಮ್ಮ ತಾಲೂಕಿನ ಕೃಷಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಅಳವಡಿಕೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಹತ್ತಿ ಬೆಳೆಗಾರರು ಸುಸ್ಥಿರ ಲಾಭ ಗಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ.
ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (FAQ)
ಗುಲಾಬಿ ಕಾಯಿಕೊರಕದ ಲಕ್ಷಣವೇನು?
ಹತ್ತಿಯ ಹೂವು ಮತ್ತು ಕಾಯಿಗಳಲ್ಲಿನ ಹಾನಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ; ಖಚಿತ ಗುರುತಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಕೃಷಿ ತಜ್ಞರ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯಿರಿ.
ಕೀಟ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಮೊದಲು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು?
ಹೊಲ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮತ್ತು ಕೀಟದ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಮಗ್ರ ಕೀಟ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿ.
ಸಂಬಂಧಿತ ಲೇಖನಗಳು: ಇನ್ನಷ್ಟು ಓದಿ
ಅಧಿಕೃತ ಮೂಲ: ICAR. ದಿನಾಂಕಿತ ಸರ್ಕಾರಿ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನೇ ಖಚಿತ ಮಾಹಿತಿಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ.





