ಇಂದಿನ ಕೃಷಿ ಸಲಹೆ: ಹಿಂಗಾರು ಬಿತ್ತನೆಗೂ ಮುನ್ನ ಮಣ್ಣು ಪರೀಕ್ಷೆ ಕಡ್ಡಾಯ, ರಸಗೊಬ್ಬರ ಉಳಿತಾಯಕ್ಕೆ ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆಯ ಮಹತ್ವದ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿ

ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಮಸ್ತ ರೈತ ಬಾಂಧವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಇಂದು (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 22, 2026) ರಾಜ್ಯದ ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರಗಳು (KVK) ಮುಂಬರುವ ಹಿಂಗಾರು (ರಬಿ) ಹಂಗಾಮಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ರೈತರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಕೃಷಿ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿವೆ. ಮುಂಗಾರು ಹಂಗಾಮಿನ ಬೆಳೆಗಳ ಕಟಾವು ಮುಕ್ತಾಯದ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದು, ರೈತರು ಹಿಂಗಾರು ಬಿತ್ತನೆಗೆ ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ರೈತರು ಮಾಡುವ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಎಂದರೆ, ಮಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಕುರುಡಾಗಿ ರಾಸಾಯನಿಕ ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳನ್ನು ಸುರಿಯುವುದು. ಇದರಿಂದ ಕೇವಲ ಕೃಷಿ ವೆಚ್ಚ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮಣ್ಣಿನ ಫಲವತ್ತತೆಯೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರೈತರೂ ಬಿತ್ತನೆಗೂ ಮುನ್ನ ‘ಮಣ್ಣು ಪರೀಕ್ಷೆ’ (Soil Testing) ಮಾಡಿಸುವುದು ಕಡ್ಡಾಯ ಎಂದು ಕೃಷಿ ತಜ್ಞರು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಮಣ್ಣು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಧಾನ, ಅದರ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ರಸಗೊಬ್ಬರ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮಣ್ಣಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರ ಗೊಬ್ಬರ ಯೋಜನೆ ಹೇಗೆ ರೂಪಿಸಬೇಕು?

ಮಣ್ಣು ಪರೀಕ್ಷೆ ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅದು ಏಕೆ ಅನಿವಾರ್ಯ? ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹುಷಾರಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ವೈದ್ಯರು ರಕ್ತ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಿ ರೋಗವನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚುವಂತೆ, ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ಕೊರತೆ ಇದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ ವಿಧಾನವೇ ಮಣ್ಣು ಪರೀಕ್ಷೆ. ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ರಸಸಾರ (pH), ಲವಣಾಂಶ (EC), ಸಾವಯವ ಇಂಗಾಲ (Organic Carbon), ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳಾದ ಸಾರಜನಕ (Nitrogen), ರಂಜಕ (Phosphorus), ಪೊಟ್ಯಾಷ್ (Potassium) ಹಾಗೂ ಲಘು ಪೋಷಕಾಂಶಗಳಾದ ಸತು, ಕಬ್ಬಿಣ, ಬೋರಾನ್, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಪ್ರಮಾಣ ಎಷ್ಟಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಮಣ್ಣು ಪರೀಕ್ಷೆ ಒಂದೇ ದಾರಿ. ಪ್ರಸ್ತುತ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳ ಬೆಲೆ ಗಗನಕ್ಕೇರಿದೆ. ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ರಂಜಕದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೂ, ರೈತರು ಮತ್ತೆ ಡಿಎಪಿ (DAP) ಗೊಬ್ಬರ ಹಾಕುವುದರಿಂದ ಹಣ ಪೋಲಾಗುವುದಲ್ಲದೆ, ಮಣ್ಣು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯ ಬೇರುಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಣ್ಣಿನ ಮಾದರಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಸರಿಯಾದ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನ: ಮಣ್ಣು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವು ರೈತರು ಮಣ್ಣಿನ ಮಾದರಿಯನ್ನು (Soil Sample) ಹೇಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಪ್ಪು ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ತೆಗೆದರೆ, ವರದಿ ಕೂಡ ತಪ್ಪಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಮಾದರಿ ತೆಗೆಯಲು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಹಂತಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿ:

1. ಜಮೀನಿನ ಆಯ್ಕೆ: ಒಂದು ಎಕರೆ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 8 ರಿಂದ 10 ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ಬದುವಿನ ಹತ್ತಿರ, ಮರದ ಕೆಳಗೆ, ತಿಪ್ಪೆ ಗುಂಡಿಯ ಹತ್ತಿರ, ಮತ್ತು ನೀರು ನಿಲ್ಲುವ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಾರದು.

2. ಗುಂಡಿ ತೆಗೆಯುವ ವಿಧಾನ: ಗುರುತಿಸಿದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಕಸ-ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಸರಿಸಿ. ಗುದ್ದಲಿ ಅಥವಾ ಸಲಿಕೆಯಿಂದ ‘V’ (ವಿ) ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 15 ಸೆಂಟಿಮೀಟರ್ (ಅರ್ಧ ಅಡಿ) ಆಳದ ಗುಂಡಿ ತೆಗೆಯಿರಿ.

3. ಮಣ್ಣು ಹೆರೆಯುವುದು: ‘V’ ಆಕಾರದ ಗುಂಡಿಯ ಎರಡು ಬದಿಗಳಿಂದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಗಿನವರೆಗೆ ಒಂದೇ ಸಮನಾಗಿ ಮಣ್ಣನ್ನು ಹೆರೆದು ತೆಗೆಯಿರಿ. ಈ ಮಣ್ಣನ್ನು ಒಂದು ಶುದ್ಧವಾದ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಬಕೆಟ್ ಅಥವಾ ಗೋಣಿ ಚೀಲದ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿ.

4. ಮಣ್ಣು ಮಿಶ್ರಣ: ಎಂಟು ಹತ್ತು ಕಡೆಗಳಿಂದ ತೆಗೆದ ಎಲ್ಲಾ ಮಣ್ಣನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ.

5. ಕಾಲು ಭಾಗ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ: ಒಟ್ಟು ಸೇರಿದ ಮಣ್ಣನ್ನು ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಹರಡಿ, ಅದನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಸಮಾನ ಭಾಗಗಳಾಗಿ (+, ಅಂದರೆ ಪ್ಲಸ್ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ) ವಿಂಗಡಿಸಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎದುರು-ಬದುರಿನ ಎರಡು ಭಾಗದ ಮಣ್ಣನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ, ಉಳಿದ ಎರಡು ಭಾಗದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರಮಾಣವು ಅರ್ಧ ಕಿಲೋ (500 ಗ್ರಾಂ) ಆಗುವವರೆಗೆ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿ.

6. ಪ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ: ಈ ಅರ್ಧ ಕೆ.ಜಿ ಮಣ್ಣನ್ನು ಶುದ್ಧವಾದ ಬಟ್ಟೆಯ ಚೀಲ ಅಥವಾ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಕವರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ. ಅದರೊಳಗೆ ಒಂದು ಚೀಟಿಯಲ್ಲಿ – ರೈತನ ಹೆಸರು, ತಂದೆಯ ಹೆಸರು, ಗ್ರಾಮ, ಸರ್ವೆ ನಂಬರ್, ನೀರಾವರಿ ಅಥವಾ ಮಳೆಯಾಶ್ರಿತ, ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿರುವ ಬೆಳೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಬರೆದು ಹಾಕಬೇಕು.

ಮಣ್ಣು ಪರೀಕ್ಷೆ ಎಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಶುಲ್ಕ ಎಷ್ಟು? ರೈತರು ತಾವು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಣ್ಣಿನ ಮಾದರಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ತಾಲೂಕಿನ ‘ರೈತ ಸಂಪರ್ಕ ಕೇಂದ್ರ’ (RSK), ಜಿಲ್ಲಾ ಕೃಷಿ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರ (KVK) ಅಥವಾ ಕೃಷಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಮಣ್ಣು ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳಿಗೆ ನೀಡಬಹುದು. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ‘ಮಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಡ್’ (Soil Health Card – SHC) ಯೋಜನೆಯಡಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ದರದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉಚಿತವಾಗಿಯೂ ಮಣ್ಣು ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಖಾಸಗಿ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾದ ವರದಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.

ಮಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಡ್ (Soil Health Card) ಓದುವುದು ಹೇಗೆ? ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಿಂದ ವರದಿ ಬಂದ ನಂತರ ರೈತರಿಗೆ ಒಂದು ಕಾರ್ಡ್ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ರಸಸಾರ (pH) 6.5 ರಿಂದ 7.5 ರ ಒಳಗೆ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಣ್ಣು. 5.5 ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೆ ಆಮ್ಲೀಯ ಮಣ್ಣು (Acidic Soil) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಕೃಷಿ ಸುಣ್ಣ (Agricultural Lime) ಸೇರಿಸಬೇಕು. pH 8.5 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೆ ಅದು ಕ್ಷಾರೀಯ ಮಣ್ಣು (Alkaline Soil); ಇದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಜಿಪ್ಸಮ್ (Gypsum) ಅನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಇದೇ ರೀತಿ ಪ್ರತಿ ಬೆಳೆಗೂ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಯೂರಿಯಾ, ಡಿಎಪಿ ಮತ್ತು ಮ್ಯುರೇಟ್ ಆಫ್ ಪೊಟ್ಯಾಶ್ (MOP) ಹಾಕಬೇಕು ಎಂದು ಕಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಮುದ್ರಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ರೈತರು ಕೇವಲ ಕಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ ಪ್ರಮಾಣದ ಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೀಡಬೇಕು.

ಸಮಗ್ರ ಪೋಷಕಾಂಶ ನಿರ್ವಹಣೆ (Integrated Nutrient Management – INM): ಇಂದಿನ ಕೃಷಿ ಸಲಹೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವೇ ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು. ಕೇವಲ ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸದೆ, ಸಮಗ್ರ ಪೋಷಕಾಂಶ ನಿರ್ವಹಣೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ.

• ಸಾವಯವ ಗೊಬ್ಬರಗಳ ಬಳಕೆ: ಎಕರೆಗೆ ಕನಿಷ್ಠ 3 ರಿಂದ 5 ಟನ್ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಳಿತ ಕೊಟ್ಟಿಗೆ ಗೊಬ್ಬರ, ಎರೆಹುಳು ಗೊಬ್ಬರ (Vermicompost) ಅಥವಾ ಕಾಂಪೋಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ಭೂಮಿ ಉಳುಮೆ ಮಾಡುವಾಗ ಸೇರಿಸಬೇಕು. ಇದು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣುಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಮಣ್ಣನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

• ಹಸಿರೆಲೆ ಗೊಬ್ಬರ: ಮುಂಗಾರು ಅಥವಾ ಹಿಂಗಾರು ಬಿತ್ತನೆಗೂ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಮುನ್ನ ಡಯಾಂಚ (Dhaincha), ಸೆಣಬು, ಅಥವಾ ಅಲಸಂದೆ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತಿ, ಹೂ ಬರುವ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಮೂಲಕ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯೇ ಸೇರಿಸಿ ಉಳುಮೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಾರಜನಕ ಮತ್ತು ಸಾವಯವ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.

• ಜೈವಿಕ ಗೊಬ್ಬರಗಳು (Bio-fertilizers): ಅಜೋಸ್ಪೈರಿಲ್ಲಮ್, ರೈಜೋಬಿಯಂ, ಮತ್ತು ರಂಜಕ ಕರಗಿಸುವ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ (PSB) ಗಳನ್ನು ಬೀಜೋಪಚಾರದ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಕೊಟ್ಟಿಗೆ ಗೊಬ್ಬರದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ ನೀಡುವುದರಿಂದ, ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿರುವ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಾರಜನಕವು ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಶೇಕಡಾ 25 ರಷ್ಟು ರಾಸಾಯನಿಕ ರಸಗೊಬ್ಬರದ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಉಳಿಸಬಹುದು.

ಬೆಳೆ ಪರಿವರ್ತನೆ (Crop Rotation) ಮತ್ತು ಹಿಂಗಾರು ಬೆಳೆಗಳ ಆಯ್ಕೆ: ಮಣ್ಣಿನ ಫಲವತ್ತತೆ ಕಾಪಾಡಲು ಬೆಳೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ. ಮುಂಗಾರಿನಲ್ಲಿ ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಜೋಳ, ರಾಗಿ, ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ) ಬೆಳೆದಿದ್ದರೆ, ಹಿಂಗಾರಿನಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಕಡಲೆ, ಹೆಸರು, ಉದ್ದು) ಬೆಳೆಯಬೇಕು. ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳ ಬೇರುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಗಂಟುಗಳು ವಾತಾವರಣದ ಸಾರಜನಕವನ್ನು ಹೀರಿ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರೀಕರಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಮುಂದಿನ ಬೆಳೆಗೆ ಬಹಳ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂಗಾರು ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ತೇವಾಂಶವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಕಡಲೆ, ಗೋಧಿ, ಹಿಂಗಾರು ಜೋಳ, ಕುಸುಬೆ, ಮತ್ತು ಅಗಸೆಯಂತಹ ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಜಾಣತನ.

ರೈತರು ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆಯ ಈ ಇಂದಿನ ಮಹತ್ವದ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಯಾವುದೇ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ತಮ್ಮ ಜಮೀನಿನ ಮಣ್ಣನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಬೆಳೆ ಇಳುವರಿ ಹೆಚ್ಚುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ರೈತ ಸಹಾಯವಾಣಿ ಸಂಖ್ಯೆ 1800-180-1551 ಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿ ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಉಚಿತ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯಬಹುದು.

ಸಂಬಂಧಿತ ಲೇಖನಗಳಿಗಾಗಿ ನಮ್ಮ ಕೃಷಿ ಸಲಹೆ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ.